De kern van de ideologie van Wilders is als volgt: De islam is een gevaarlijke totalitaire ideologie die het westen wil overnemen. Dat probeert zij op twee manieren. De eerste manier waarop de islam volgens Wilders het westen wil veroveren is door oorlogvoering en met name de strijd van Israel is hier van belang. Israel is de ‘first line of defense‘  van het vrije westen en als Jerusalem valt, dan vallen ook Athene, Rome en Amsterdam.

De tweede manier is door middel van al-hijara, massa-immigratie. In lijn met de Eurabia theorie van Bat Ye’or gelooft Wilders dat er een islamitisch complot is om met zo veel mogelijk islamieten naar het westen te immigreren, hier zo veel mogelijk kinderen te baren zodat de westerse samenlevingen in meerderheid islamitisch zullen worden. Totdat de moslims hier de overheid hebben doen zij net alsof ze gematigd zijn en onze westerse waarden hebben overgenomen, maar op ieder moment kan de moslim zijn ware gezicht tonen en ons zijn sharia-wetten opleggen, dit heet taqiyya.

Wilders gelooft dat het niet alleen een radicaal-extremistische tak van de islam is die het westen over wil nemen, maar dat het inherent aan de islam is om te proberen elke niet-moslim te onderwerpen. Daarom richt zijn strijd zich niet tegen bepaalde islamitische interpretaties maar tegen iedere vorm van de islam. Wilders gelooft dat hij de aanvoerder is van het verzet tegen het islamitisch imperialisme. Hij is de man die voorop gaat in onze strijd tegen de islam, om onze Judeo-Christenlijke samenlevingen te beschermen tegen de barbaarse islamitische ideologie. Onze cultuur is volgens Wilders superieur aan de islamitische cultuur en daarom dient zij met hand en tand verdedigd te worden. De strijd die Wilders op dit moment gaande ziet tegen de islam is er daarom één die bijna sacrale proporties krijgt: het is de strijd van us against them, van goed tegen kwaad. Het is een haast heilige oorlog om onze verlichtingsidealen te verdedigen.

Onder de progressieve kring die wel op de hoogte is van de Wilders-ideologie zijn er twee geluiden die de potentie van deze ideologie relativeren. Ten eerste wordt er gezegd: extremer dan hij nu is kan Wilders niet worden, hij heeft zijn limiet bereikt. Ten tweede wordt er gezegd: De PVV geloofd niet echt in hun islam-sprookjes, het is slechts een strategie om de grootste te worden. De beste manier om de PVV te bestrijden is ze inkapselen in het systeem, dan zullen ze genoodzaakt zijn hun toon te matigen.

Wat betreft het eerste punt: ik geloof wel dat Wilders nog extremer kan worden dan hij op dit moment is. Zijn toon in Israël en in de VS is harder dan in Nederland. Zijn oorlogsmetaforen en complottheorie zijn nog niet volledig tot wasdom gekomen in het Nederlandse publieke debat. Ik geloof dat er nog ruimte is tussen dat wat Wilders zegt voor een Nederlandse camera en mogelijke uitspraken die uit zijn ideologie zijn te herleiden. De reden dat dit niet gebeurd is volgens mij dat Wilders inziet dat een sterkere oorlogsretoriek en versterking van het complotdenken meer kiezers zal afstoten dan aantrekken.

Dat de islam-angst slechts een instrument is om kiezers te winnen geloof ik echter ook niet. Ik zou graag geloven dat Wilders weet dat wat hij zegt over de islam kolder is en ik geloof zelfs dat er een (groot?) aantal PVV-Kamerleden zijn die er zo over denken. Maar ik denk dat Wilders zelf wel degelijk gelooft in zijn eigen verhaal. Waar haalt hij anders de motivatie vandaan om keer op keer de Westerse wereld rond te reizen, te waarschuwen voor het islamitische gevaar en te bouwen aan een internationale coalitie? Dat is niet met het oog op het Nederlandse electoraat.

Ik heb Wilders nog nooit zo compleet en integraal zijn ideologie uiteen horen zetten als in zijn toespraak afgelopen donderdag in Nashville, Tenessee. De gehele toespraak is hier te lezen, maar om mijn eerdere uiteenzetting te onderstrepen hierbij een aantal quotes uit Wilders’ toespraak:

I am here with a warning. I am here with a battle cry: “Wake up. Islam is at your gate.”

Islam is dangerous. Islam wants to establish a state on earth, ruled by islamic sharia law. Islam aims for the submission of all non-Muslims.

Islam is an ideology of conquest. It uses two methods to achieve this goal: the first method is the sword. The second method is immigration. This phenomenon of conquest through immigration is called al-Hijra.

Islam is spreading like wildfire everywhere in the West where political, academic, cultural and media elites lack the guts to proudly proclaim, as I believe we all should proclaim: Our Judeo-Christian Western culture is far better and far superior to the islamic culture

A moderate islam doen not exist and will never exist.

And now, Europe is beginning to look like Arabia.

What is needed, my friends, is a spirit of resistance. Why? Because resistance to evil is our moral duty.

The jihad against Israel is a jihad against all of us. If Israel falls, we, too, will feel the consequences. If Jerusalem falls, Athens, Rome, Amsterdam and Nashville will fall. Therefore, we all are Israel.

Dear friends, here is my warning. Make no mistake: Islam is also coming for America.

My friends, we will stand together.

We will stand firm.

We will not submit. Never. Not in Israel, not in Europe, not in America. Nowhere.

We will survive.

We will stop islam.

Het debat of religie gewoon een mening is, is op analytisch niveau interessant maar op praktisch niveau maar in beperkte mate zinnig en vooral ook beledigend – kan ik me zo voorstellen althans. De tegenvraag, is liberalisme slechts een mening, is echter net zo interessant.

Hoewel veel mensen die het liberalisme aanhangen onmiddellijk zullen erkennen dat hun mening geenszins superieur is aan die van anderen, claimt politiek-filosofische stroming van het deontologisch liberalisme wel degelijk een andere positie in de maatschappij dan die van zomaar een mening.

Volgens liberale filosofen als John Rawls is er een onderscheidt tussen het morele en het ethische, een onderscheidt tussen dat wat rechtvaardig is en dat wat goed is.

Liberalen stellen dat ieders individuele visie op het goede leven in normatieve zin gelijk is: iedereen heeft individuele waarden en individuele opvattingen over wat goed is. Er bestaan geen universele waarden en daarom moet iedereen in staat gesteld worden om naar eigen inzichten en met maximale vrijheid het eigen leven vorm te geven.

Naast individuele opvattingen over het goede leven hebben mensen volgens liberal-deontologen echter ook fundamentele universele rechten. Daarom moet de staat rechtvaardige normen op stellen om te zorgen dat ieders fundamentele rechten niet geschonden worden. De gelijke vrijheid van de een houdt op waar de gelijke vrijheid van de ander begint. Er bestaan dus weliswaar geen universele waarden, er bestaan wel degelijk universele normen. Normen zijn volgens liberalen rechtvaardig als ze onpartijdig zijn.

Om te kunnen beredeneren wat onpartijdige normen zijn gebruikt John Rawls het gedachte-experiment van de sluier der onwetendheid: stel je voor dat iedereen zich achter een sluier van onwetendheid bevindt en niet weet welke persoon op aarde je zal zijn als de sluier wordt weggenomen – en ga vervolgens de regels voor de samenleving ontwerpen.

Immanuel Kant gebruikt de categorisch imperatief om te garanderen dat de normen van een samenleving onpartijdig zijn: handel volgens regels waarvan je zou kunnen wensen dat ze een algemene wet zijn.

Jürgen Habermas beweert dat een mens niet ontdaan kan worden van zijn particuliere situatie en eigenschappen en dat daarom rechtvaardige regels enkel tot stand kunnen komen in een inclusieve en machtsvrije deliberatie over wat de beste normen voor een samenleving zijn.

Net zo goed als de christelijke jongeren beweren dat hun geloof een transcendente en universele waarheid voorschrijft claimen liberalen ook universele rechten en normen te kennen. Het belangrijkste verschil zit erin dat liberalen, anders dan christenlijke denkers, beweren dat hun normen onpartijdig zijn tegenover individuele ethische opvattingen over het goede leven. Maar die claim ligt onder vuur van communitaristen als MacIntyre.

Het Scandinavische model

Zoals ik in het eerste deel van dit drieluik schreef kan de omslag naar een activerende verzorgingsstaat helpen bij het redden van de sociale zekerheid. Dat op zich lijkt al een reden om het model als links te betitelen. Een andere reden is: het model komt komt voort uit landen waarin het stelsel van sociale zekerheid is vormgegeven door Sociaal-Democraten.

Grofweg kan je drie modellen voor inrichting van de sociale zekerheid onderscheiden. Het Angel-Saksische model uit de VS en Groot-Brittannië, Het continentale model van bijvoorbeeld Nederland en Duitsland en het Scandinavische model, waarbij Zweden en Denemarken vaak als voorbeeldlanden fungeren.

In de Agel-Saksische landen is traditioneel neo-liberalisme en het neo-conservatisme sterk. De verzorgingsstaat in deze landen is behoorlijk teruggedrongen of nooit echt uitgebreid geweest. Veel wordt overgelaten aan de eigen verantwoordelijkheid van de burger. De nadruk ligt op werknemersverzekeringen voor specifieke groepen en niet op volksverzekeringen voor iedereen. Het zijn de landen van het heilige geloof in de vrije markt en het laissez-faire idee.

Op het Europese continent is heeft met name de Christen-Democratie een stevige traditie. De verzorgingsstaat in bijvoorbeeld Nederland of Duitsland heeft een socialer gezicht: uitkeringen zijn wat hoger en iedereen kan rekenen op een sociaal vangnet zodat armoede wordt voorkomen.

In de Scandinavische landen domineerden de Sociaal-Democratische partijen traditioneel het politieke systeem. De verzorgingstaat in deze landen gaat nog een stap verder: zij zijn de uitvinders van het model van de activerende verzorgingsstaat. De arbeidsparticipatie is er hoog, met name onder vrouwen. De nadruk ligt op universele regelingen en op onderwijs. De lonen liggen er hoog en en veel van het werk is geschoolde arbeid.

Omdat het continentale model onbetaalbaar dreigt te worden moet de keuze gemaakt worden: Gaan we de VS achterna of volgen we het model van Zweden? Mijn antwoord op die vraag lijkt me in ieder geval helder.

Positieve vrijheid versus negatieve vrijheid

Toch is het feit dat het model van de activerende verzorgingsstaat is uitgevonden door de Sociaal-Democraten nog niet echt een genoeg om het typisch links te noemen. Er is ook een inhoudelijke redenering op te zetten die gaat over de vraag hoe je tegen vrijheid aankijkt. Typisch rechts is het om enkel nadruk te leggen op negatieve vrijheid, typisch links is op daarnaast ook positieve vrijheid te benadrukken.

Negatieve vrijheid is de vrijheid van. In de praktijk vaak de vrijheid van overheidsbemoeienis. De klassieke liberale vrijheden zijn negatieve vrijheden: vrijheid van meningsuiting, vrijheid van vergadering, vrijheid van godsdienst, enz.

Positieve vrijheid is de vrijheid om. Mensen zijn nog niet vrij als ze ergens niet van weerhouden worden, echte vrijheid heb je pas als je ook de middelen hebt om datgene te doen waar je niet van weerhouden wordt . Iedereen heeft de vrijheid om op wereldreis te gaan. Niet iedereen heeft de middelen.

Positieve vrijheid wil mensen empoweren, wil mensen in staat stellen om meer te kunnen doen. Positieve vrijheid is gericht op bevrijding van het individu. Niet door hem los te maken van zijn ketenen, maar door hem te verheffen en kansen te bieden. En het is die vrijheid die alle linkse partijen, van Marxisten tot Sociaal-liberalen, in de geschiedenis hebben bepleit. Die nadruk op positieve vrijheid naast negatieve vrijheid is daarom iets dat links fundamenteel onderscheidt van rechts.

Juist het benadrukken van de positieve vrijheid van mensen, dat is wat een activerende verzorgingsstaat tracht te bereiken. Mensen kansen bieden, hen in staat stellen geluk na te jagen. Dat is het doel van een activerende verzorgingsstaat. En dat is typisch links.

Naast inkomenszekerheid ook werkzekerheid

Kern van het model van de activerende verzorgingsstaat is dat mensen naast de zekerheid dat ze voldoende inkomen hebben om rond te kunnen komen, mensen ook de zekerheid wordt geboden dat ze aan het werk kunnen. Het model van de activerende verzorgingsstaat is gebaseerd op de verzorgingsstaat zoals die in Scandinavische landen bestaat.

Dat betekend als eerste: zorgen dat hobbels worden weggenomen zodat mensen aan het werk kunnen. Fiscale prikkels om thuis te blijven, zoals de aanrechtsubsidie worden weggenomen. Kinderopvang moet in voldoende mate aanwezig zijn en bovenal betaalbaar zijn. Werken in deeltijd wordt gemakkelijker gemaakt, evenals thuis werken met flexibelere werktijden.

Daarnaast wordt geïnvesteerd in de employability van mensen. Iedereen krijgt een individueel scholingsbudget. Onderwijs krijg je niet alleen wanneer je jong bent, maar een leven lang leren wordt de norm. Zo blijft het voor iedereen mogelijk zich te ontwikkelen. Veertig jaar lang bij dezelfde baas werken bestaat amper meer in de 21e eeuw. Door om- en bijscholing worden werknemers minder snel de dupe van crisis in een bepaalde economische sector en weerbaarder voor outsourcing en concurrentie uit het buitenland.

Aanpassingen in de Sociale Zekerheid

De WW wordt een verzekering waar je op terug kunt vallen als je ‘in between jobs’ bent. Dat betekend dat hij hoger wordt, maar ook wat korter van duur. Daarnaast wordt er meer geinvesteerd in re-integratie met goede individuele begeleiding. Mocht je, ondanks aanpassingen in het arbeidsmarktbeleid en de scholingsmogelijkheden, toch geen geschikte baan kunnen vinden, komt er een nieuw sociaal vangnet: de Wet Investeren in Mensen (WIM).

De WIM is een samenvoeging van de bestaande regeling aan de onderkant van de arbeidsmarkt: de bijstand, de wajong, de WIJ en delen van de WSW. Gemeentes worden verantwoordelijk voor de WIM. Dat betekend dat de gemeente met iedereen die zelf geen plaats kan vinden op de reguliere arbeidsmarkt ze een individueel participatiecontract afsluit. Dat is een contract waarbij gekeken wordt naar de behoefte en benodigdheden van het individu. Het kan bestaan uit scholing, uit vrijwilligerswerk, uit deeltijdwerk, noem maar op. Als er geen reguliere baan gevonden kan worden biedt de overheid eventueel een baan tegen het minimumloon aan. Er wordt nadrukkelijk rekening gehouden met ieder individu: niemand krijg iets opgelegd waar hij niet aan kan voldoen, maar ook niemand blijft in de kou staan. Het participatiecontract dat tussen gemeente en burger wordt afgesloten sluit aan bij de behoeften, beperkingen en ambities van ieder individu.

Kansen voor outsiders op de arbeidsmarkt

Tot slot zetten we in op het vergroten van de kansen van de mensen die nu moeilijk aan een baan komen. Op dit moment is het zo dat werknemers met een vast contract goed beschermd zijn. Of, om het anders te zeggen: ze zijn door een werkgever niet kwijt te raken tenzij deze een fikse ontslagvergoeding betaalt. Daar staat tegenover dat, als je eenmaal ontslagen bent het heel moeilijk is om weer een vast dienstverband te krijgen. Dat geldt zeker voor ouderen, jongeren en al helemaal voor allochtone werknemers.

Van mijn werkende vrienden is er niemand van wie ik weet dat hij een vast contract heeft. Steeds vaker nemen werkgevers iemand met een flexcontract aan: een contract dat (maximaal) een jaar loopt. Werkgevers kunnen deze flexwerkers heel gemakkelijk kwijt en daardoor zijn zij in tijden van recessie vaak ook de eerste die er uitvliegen. Bovendien is een werkgever verplicht na 3 flexcontracten een vast contract aan te bieden. Het gevolg is dat veel werkgevers er na drie jaar voor kiezen om het dienstverband te beeindigen: ze nemen liever een nieuw persoon voor driemaal een jaar aan, dan een vast contract aan te bieden. Het gevolg van de huidige ontslagbescherming is daarom: de zwakste op de arbeidsmarkt zijn op dit moment het slechtst beschermd.

Een hervorming van het stelsel van ontslagbescherming kan de positie van de outsiders juist versterken. Het gaat om het eerlijker verdelen van de bescherming zodat het onderscheidt tussen outsiders en insiders verdwijnt. In plaats van hoge ontslagvergoedingen steken werkgevers geldt in de scholingsrechten van hun werknemers. En de situatie waarin er een toenemend aantal flexwerkers zonder behoorlijke bescherming is verdwijnt.

Belangrijk is dat dit niet betekend dat op zichzelf staande versoepeling van het ontslagrecht hetzelfde is als een activerende activerende verzorgingsstaat. Als er morgen een voorstel komt om de ontslagbescherming te versoepelen zodat werkgevers makkelijker werknemers kunnen lozen zou ik daar niet voor zijn. Maar als sluitstuk in de omslag naar een andere inrichting van arbeidsmarkt en sociale zekerheid, in combinatie met inzetten op scholing, arbeidsmarkt beleid en hervorming van de sociale zekerheid, kan het eerlijker verdelen van arbeidsrechten een bijdrage leveren aan flexicurity: een flexibelere arbeidsmarkt met meer zekerheden.

Het redden van de Sociale Zekerheid

Er zijn twee redenen waarom het goed is de verzorgingsstaat zo in te richten dat ze meer gericht is op participatie en emancipatie. De eerste is een financiële: met de aankomende vergrijzing zullen de overheidsuitgaven flink gaan stijgen, met name de uitgaven voor zorg en AOW. Tegelijkertijd zijn er naar verhoudingen minder werknemers, waardoor de inkomsten van de overheid zullen afnemen. Er dreigen dus grote tekorten op de overheidsbegroting. Ik hou niet van het schetsen van doemscenario’s, maar bij moedige politiek hoort ook eerlijkheid: rapport na rapport toont aan dat als we niets doen de huidige sociale voorzieningen straks niet meer te betalen zijn.

Dan zijn er twee dingen die er kunnen gebeuren. De eerste manier is de rechtse manier: bezuinigen. We zien dat dit kabinet daar nu al mee begint: er wordt bezuinigd op de bijstand, op de sociale werkvoorziening, op de kwetsbaren. Als de vergrijzing intreed zal dit doorzetten: de stijgende overheidsuitgaven moeten geremd worden en afbraak van ons sociale stelsel dreigt.

Er is echter een manier om ons stelsel van sociale zekerheid te redden. Dat is de omslag maken naar een activerende verzorgingsstaat. Als we ervoor kunnen zorgen dat meer mensen aan de slag gaan, nemen de inkomsten van de overheid toe. Meer werkende mensen betekend meer inkomstenbelasting, meer productie dus meer btw-inkomsten en minder mensen die een beroep moeten doen op een sociale regeling. Zo kunnen we het doemscenario voorkomen: verlaging van de uitkeringen en toename van de armoede in Nederland. Door de omslag te maken naar een activerende verzorgingsstaat kunnen we ervoor zorgen dat de mensen die echt niet mee kunnen komen ook in de toekomst een fatsoenlijk bestaan wordt geboden.

The pursuit of happiness

Er is nog een tweede reden om te kiezen voor een activerende verzorgingsstaat die belangrijker is dan het financiele argument. En dat argument draait om geluk.

De Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring noemt drie onvervreemdbare rechten: life, liberty and the pursuit of happiness. Life en liberty hebben we inmiddels behoorlijk geregeld, maar de overheid spant zich slechts in beperkte mate in om mensen te helpen bij hun zoektocht naar een gelukkig leven. De overheid is geen geluksmachine wordt er gedacht. Het klopt dat de overheid niet het geluk van individuen kan maken of breken, maar een activerende verzorgingsstaat kan mensen wel degelijk helpen bij het najagen van geluk.

Niemand wordt gelukkig van niets doen. Een doel in het leven, het gevoel nuttig te zijn en een bijdrage te leveren, dat geeft voldoening. Het gevoel gewaardeerd te worden en met iets bezig te zijn waar je werkelijk vervulling in kan vinden. Het volgen van je hart. Daartoe moeten we mensen in staat stellen.

Maar in onze huidige geglobaliseerde economie kan niet iedereen meekomen met het snelle tempo dat er gevraagd wordt. Tegen hun zin worden sommigen in een uitkering gedwongen. Een uitkering is een stuk beter dan armoede, maar vaak is het tevens een uitzichtloze situatie. Juist een economie die gericht is op participatie, die opkomt voor de belangen van outsiders op de arbeidsmarkt, die onderwijs centraal stel – juist zo’n economie kan mensen kansen bieden hun talenten te ontplooien en te ontsnappen uit een achtergestelde positie. Juist een activerende verzorgingsstaat vergroot de sociale mobiliteit van mensen en zorgt ervoor dat iedereen tot bloei kan komen. Met andere woorden: juist een activerende verzorgingsstaat kan een wezelijke bijdrage leveren aan the pursuit of happiness.

Het rapport Goldstone

Discussie over de commissie Goldstone begon al op het moment dat zij op 12 januari 2009 werd ingesteld door de VN-mensenrechtenraad. De resolutie die tot oprichting van de Fact Finding Missie leidde gaf enkel mandaat om mensenrechtenschendingen en schendingen van internationaal humanitair recht door Israël te onderzoeken en om die reden onthield Nederland zich bij deze resolutie van stem. Omdat de Nederlandse regering echter veel vertrouwen had in de persoon Goldstone, en deze aangaf het mandaat zelf breder te trekken en ook de Palestijnse misstappen te onderzoeken, oefende Nederland, tevergeefs, toch druk uit op de Israëlische regering om met de commissie Goldstone samen te werken.

De conclusies van de commissie Goldstone waren niet mals. Zowel Palestijnse groeperingen als Israël werden beschuldigd van oorlogsmisdaden en mogelijke misdaden tegen de menselijkheid. Maar voor Israël kwamen de beschuldigingen het hardst aan. Het land zou volgens de commissie met de Gaza-oorlog niet enkel Hamas willen uitschakelen, maar er was sprake van een bewuste strategie om disproportioneel geweld in te zetten gericht op de burgerbevolking van Gaza.

De commissie beveelt aan dat de VN Veiligheidsraad Israël en Hamas opdraagt om binnen een termijn van zes maanden eigen juridische onderzoeken in te stellen naar de beschuldigingen. Mochten de beschuldigingen niet door Israel en Hamas serieus onderzocht en vervolgd worden, dan beveelt de commissie aan dat de Veiligheidsraad deze zaak doorverwijst naar het Internationaal Strafhof (ICC).

Kamerbrief over Goldstone-Rapport

In de Kamerbrief die ministers Verhagen (Buitenlandse Zaken) en Koenders (Ontwikkelingssamenwerking) naar de Kamer stuurden ter voorbereiding op de VN Mensenrechtenraad waar het rapport besproken zou worden, werd enkel genoemd dat Nederland een groot belang [hecht] aan een correcte en evenwichtige behandeling van [dit] rapport door de Raad. Toen de kamer hier niet genoegen mee nam en vroeg om een inhoudelijk oordeel van de regering en een debat voorafgaand aan de VN Mensenrechtenraad liet minister Verhagen weten dat men extra tijd nodig had om het lijvige rapport grondig te bestuderen en bovendien wilde hij in de wandelgangen van de VN-vergaderingen in New York eerst indrukken opdoen bij regeringsleiders en ministers van andere regeringen.

De werkelijke reden van de vertraging lag echter in een conflict tussen minister Koenders en minister Verhagen over het rapport. Meteen na publicatie noemde Verhagen het ‘buitengewoon jammer’ dat voornamelijk Israël het in het rapport moet ontgelden. Dat leidde tot grote woede bij zijn collega-minister Koenders (ontwikkelingssamenwerking) die zich veel sceptischer opstelde en bovendien gepikeerd was over het gebrek aan overleg. Uit één van de wikileaks cables blijkt de ruzie zo hoog te zijn opgelopen dat Balkenende was genoodzaakt te bemiddelen.

Na dreigingen van Kamerleden om de Nederlandse delegatie in de Verenigde Naties bij gebrek aan overleg maar een spreekverbod op te leggen, of minister Verhagen vervroegd terug te halen uit New York kwam er op vrijdag 25 september eindelijk een brief, zodat de Tweede-Kamer op 29 september, de dag voor de Nederlandse inbreng in de Mensenrechtenraad, nog met de minister kon spreken over de inbreng van Nederland met betrekking tot het Goldstone rapport.

In de brief geeft de regering geen oordeel over de geconstateerde overtredingen, omdat over de gedragingen van betrokkenen meer een rechtelijk dan een politiek oordeel wenselijk is en de regering de vele bevindingen ‘nog kan bevestigen, nog kan weerleggen.’ Wel krijgt het rapport een veeg uit de pan: de minister vindt de beschuldigingen van een opzettelijke campagne, ‘zonder bewijs daarvoor,’ buitengewoon zorgelijk ‘vanwege de suggestiviteit.’

Wel onderschrijft de regering de stelling dat het van belang is dat beide partijen grondig onderzoek doen naar de beschuldigingen en ‘passende consequenties’ nemen. Daarbij haast de minister te vermelden dat Israël reeds een groot aantal van zulke strafrechtelijke onderzoeken uitvoert terwijl het bestuur van Gaza geen onafhankelijke en transparante juridische sector.

Daarnaast maakt de regering in de brief alvast een procedurele argumentatie die van invloed zal blijken voor de verdere opstelling van Nederland. Het rapport dient niet gepolitiseerd te worden en daarom enkel in de Mensenrechtenraad besproken te worden en niet in andere gremia van de VN, zoals het Goldstone rapport voorstelt. Dat zou volgens de minister pogingen het vredesproces op te starten ernstig frustreren. Dit oordeel wordt volgens de brief gedeeld door de andere EU-lidstaten en de VS. Toch kan niet worden uitgesloten dat de Mensenrechtenraad besluit tot doorverwijzing. In dat geval zal de regering met andere EU-lidstaten ‘bezien hoe daar op te reageren.’

Het Kamerdebat

In het Algemeen Overleg en de Plenaire afronding daarvan was er in de Tweede-Kamer eensgezindheid over de noodzaak dat de geconstateerde schendingen door de partijen zelf onderzocht moesten worden, al bestond er bij sommige partijen grote scepsis of dit ook door Hamas zou gebeuren. Wel was er grote verdeeldheid over de toon richting het rapport, Israël en de manier waarop eventuele schendingen van oorlogsrecht verder onderzocht moesten worden.

De linkse partijen SP, PvdA, GroenLinks en D66 waren allen van mening dat het rapport evenwichtig was, de overtredingen door Israël schokkend en zij wezen allen op de noodzaak dat het internationaal recht zijn loop krijgt, door uitdrukkelijk de optie van het internationaal strafhof open te houden.

Een rechtse Kamermeerderheid van CDA, VVD, ChristenUnie en PVV vond het rapport eenzijdig, meende dat Israël op basis van dit rapport niets aan te rekenen viel en gaf aan dat Israël al zelf strafrechtelijk onderzoek deed en dat, als er al een follow-up moest komen, dit vooral in de VN Mensenrechtenraad moest terug komen.

Minister Verhagen schaarde zich, duidelijker dan in zijn brief, bij de tweede groep. Hij stelde dat het rapport-Goldstone omdat Israël daar niet aan mee had willen werken noodzakelijkerwijs op onvolledige informatie was gebaseerd. Verhagen koos duidelijk de kant van Israël toe hij zij: “Hamas is een aggresor. Die veroordelen wij, maar Israël zullen wij bij die reactie uiteraard aanspreken op haar verplichtingen zich aan het humanitair oorlogsrecht te houden.” Daar voegde hij aan toe dat hij de bewering van Goldstone dat Israel een opzettelijke strategie volgde van aanvallen tegen burgerdoelen en collectieve straffen niet kon onderschrijven.

Ook was Verhagen het met rechts eens dat de strafrechtelijke onderzoeken die al in Israël liepen voldoende voorbeelden waren voor onderzoek van deze beschuldigingen. Het argument van onder meer Van Dam van coalitiepartij PvdA, dat juist bij een bewuste strategie van een land vervolging van individuele zaken onvoldoende was, legde hij hiermee naast zich neer. De suggestie van VVD-Kamerlid Nicolaï dat Israel op zijn minst een equivalent van een parlementaire enquête zou moeten instellen, antwoordde de minister dat Israel dit zou kunnen doen om bredere beschuldigingen te kunnen weerleggen.

Tot slot herhaalde Verhagen zijn belangrijke dat de discussie over dit rapport gaat over de mogelijke schendingen van het humanitair oorlogsrecht en de mensenrechten, en daarom in de Mensenrechtenraad thuis hoort. Het lijkt erop alsof de linkse partijen zich onvoldoende realiseerden wat het belang van deze stelling was. Door te breken met de aanbeveling van Goldstone om de Veiligheidsraad de voortgang van de Israëlische en Palestijnse onderzoeken te laten monitoren brak hij gelijktijdig met de aanbeveling om de zaak door te verwijzen naar het Internationaal Strafhof indien de Veiligheidsraad zou constateren dat één van beide partijen het onderzoek niet serieus zou oppakken.

Na het debat werden drie moties aangenomen. Eén motie Nicolaï cs. die het kabinet opriep te bevorderen dat beide partijen nader onderzoek doen naar zowel individuele strafrechtelijke zaken als naar strategische aspecten en daarover rapporteren aan de Mensenrechtenraad. Eén motie Van Dam die toevoegt dat indien één van de partijen hierin in gebreke blijft de mensenrechten vervolgstappen neemt en één motie Van Dam-Peters waarin het kabinet wordt gevraagd om druk uit te oefenen op Israël om de blokkade van Gaza op te heffen. De eerdere suggestie van Van Dam om dit te doen door een uitspraak van het Internationaal hof van Jusitie te bewerkstelligen wordt in deze motie niet expliciet genoemd.

Stemming VN-Mensenrechtenraad

Op de dag van het kamerdebat begon de discussie in de VN Mensenrechtenraad over het rapport Goldstone. De discussie mondde uit in een resolutie, voorgesteld door Pakistan, waarin het niet meewerken van Israël aan het rapport werd veroordeeld en de aanbevelingen van het rapport werden overgenomen met de oproep aan alle VN-lichamen om op de implementatie van de aanbevelingen te bevorderen. Daarnaast beval de Mensenrechtenraad de Algemene Vergadering van de VN aan het rapport op haar agenda te plaatsen.

Minister Verhagen gaf later in een brief naar de Kamer aan dat de resolutie voor de EU – en zeker voor Nederland – onacceptabel was vanwege haar eenzijdige aandacht voor het Israëlische optreden tijdens de operatie Cast Lead, de onvoorwaardelijke ondersteuning van alle aanbevelingen van de Golstone-commissie en het voorstel de bespreking van het rapport voor te leggen aan andere VN-organen. Maar even zag het er naar uit dat er helemaal niet over de resolutie gestemd hoefde te worden.

Na zware druk van de Verenigde Staten trok de Palestijnse Autoriteit haar steun voor de resolutie in. Hoewel zij geen formele stem heeft in de VN was dit voor de islamitische landen in de Mensenrechtenraad aanleiding om de resolutie door te schuiven naar de volgende vergadering van de Mensenrechtenraad in maart 2010. In de tussentijd kon gewerkt worden aan het vergaren van meer steun onder westerse landen.

De actie van de Palestijnse Autoriteit leidde tot grote protesten in Palestina en de rest van de islamitische wereld tegen President van de Palestijnse Autoriteit Mahmoud Abbas (Scharp, 2009). Als gevolg hiervan werdt de resolutie na een draai op 15 oktober alsnog in stemming gebracht in een speciale zitting van de Mensenrechtenraad. De resolutie was amper gewijzigd.

Resolutie S-12/1 werdt aangenomen met 25 stemmen voor, 6 stemmen tegen en 11 onthoudingen. Nederland stemde, evenals de VS en 4 andere Europese landen tegen de resolutie. Het beeld dat Verhagen naar de Kamer toe had geschetst, als zouden alle EU-landen op één lijn zitten klopte evenwel niet. België onthield zich van stem, en Groot-Brittannië en Frankrijk namen in het geheel niet deel aan de stemming. In antwoord op Kamervragen van Van Dam gaf Verhagen als redenen voor de Nederlandse tegenstem de onevenwichtigheid van de resolutie, het feit dat alle aanbevelingen over werden genomen en als belangrijkste het doorsturen naar andere VN-organen. Ook hier ontbrak een gedegen argumentatie waarom Nederland zich hier zo fel tegen verzette.

Stemming in Algemene Vergadering VN

Na de doorverwijzing van de Mensenrechtenraad naar de Algemene Vergadering van de VN werd het daar op 4 en 5 november besproken en werd resolutie 64/10 opgesteld. Deze resolutie was aanzienlijk evenwichtiger dan de resolutie in de mensenrechtenraad. De resolutie endorses het verslag van de speciale zitting van de Mensenrechtenraad, stuurt het rapport door naar de VN-veiligheidsraad en roept zowel Israel als de Palestijnse zijde om binnen drie maanden eigen onafhankelijk onderzoek in te stellen naar de beschuldigingen van schendingen van mensenrechten en international humanitair recht.

Deze resolutie werd aangenomen met 114 stemmen voor, 18 tegen en 44 onthoudingen. Onder de voor stemmers bevonden zich 4 EU-lidstaten: Cyprus, Ierland, Portugal en Slovenië. Onder de 18 tegenstemmers bevonden zich 6 EU-leden, waaronder Nederland. De overige EU-leden onthielden zich van stemming. Ook Israël en de VS stemde tegen de resolutie. Na afloop van de stemming gaf de Nederlandse Permanente Vertegenwoordiger bij de VN, Herman Schaper, een stemverklaring af. Schaper gaf aan dat hij niet nu voor een resolutie kon stemmen die een andere resolutie endorses waar hij drie weken geleden tegen gestemd had. Nederland had moeite met het aanvaarden van de aanbevelingen Goldstone-rapport zonder restricties. Bovendien ging Schaper verder was Nederland van mening dat het Goldstone-rapport door de Mensenrechtenraad was geïnitieerd en dus ook door de Mensenrechtenraad alleen moest worden behandeld. Tot slot sprak Schaper steun uit voor delen van de resolutie die opriepen tot eigen onderzoek, maar hij sprak ook het algemeen gevoel uit dat de resolutie niet bevorderlijk was voor het Israëlisch-Palestijnse vredesproces

In een kamerbrief van 6 november onderschreef minister Verhagen deze lijn en gaf aan dat Nederland in de Algemene Vergadering actief een EU-consensus na heeft gestreefd en tot vlak voor de stemming er mogelijkheden leken te zijn om gezamenlijk met de EU te onthouden. Toen vlak voor stemming de Palestijnen (onder druk van de meer extreme landen in de Arabische groep) eerder gedane concessies weer introkken en terugkeerden naar het oorspronkelijke tekstvoorstel, waarin het Goldstone-rapport en alle daarin vervatte aanbevelingen onderschreven (endorse), was het voor verschillende lidstaten (waaronder Nederland) niet meer mogelijk om te kunnen onthouden, aldus de brief. Daarnaast waren andere pijnpunten voor Nederland de doorverwijzing naar de Veiligheidsraad en de eenzijdige weergave van het Gaza-conflict.

In het algemeen overleg dat de kamercommissie buitenlandse zaken op 12 november voerde was met name de opstelling van coalitiepartner PvdA opvallend. Van Dam erkende dat de resolutie in de Mensenrechtenraad niet evenwichtig was en daarom naar zijn inschatting een onthouding rechtvaardigde, maar hij stelde dat de resolutie in de Algemene Vergadering eigenlijk precies dat weergaf wat de Kamer wilde: een resolutie, waarin beide partijen op gelijke wijze werden beoordeeld en opgeroepen eigen onderzoek te doen. Een stem tegen de resolutie was volgens hem niet uit te leggen. Maar, gesteund door ChristenUnie, SGP, PVV, VVD en het CDA legde Verhagen nogmaals uit dat het rapport Goldstone en de discussie die daaruit voortvloeit eenzijdige kritiek op Israel met zich mee brengt en dat is volgens hem niet bevordelijk voor het vredesproces.

Opvallend is verder dat Verhagen in het AO heel duidelijk stelt dat als de gehele EU zich had onthouden van stemming hij dat ook gedaan zou hebben en dan gewoon dezelfde stemverklaring had kunnen. “Een aantal landen was niet bereid om tot onthouding over te gaan. Die zeiden: wij willen hoe dan ook voorstemmen. Ik heb toen gezegd: als dat gebeurt, ga ik tegenstemmen. Dan ga ik me niet meer onthouden van stemmen, dan is het gewoon klaar. Als het blijkbaar zo is dat individuele lidstaten hun eigen opvatting laten horen, dan geef ik de mijne ook.”

In het AO blijkt het probleem van Verhagen met name te liggen bij het feit dat in de AV-resolutie en onevenwichtige MRR-resolutie wordt endorsed. Een concreet voorstel om dat te veranderen in neemt kennis van werd door de indieners geblokkeerd. Volgens Van Dam is het gebruikelijk in de AV om als je het met slechts één woordje niet eens bent niet meteen tegen te stemmen, maar je te onthouden. Nu beland Nederland volgens Van Dam in een kamp van landen die het internationaal recht geen warm hard toedragen. Verhagen reageert door te stellen dat hij, in tegenstelling tot de PvdA, wel degelijk tot het kamp van de VS behoort.

Conclusie

Al met al gebruikt Nederland 2 hoofdargumenten om haar nee-stem te rechtvaardigen. Het rapport en de resoluties waren onevenwichtig en de zaak zou niet buiten de VN-Mensenrechtenraad behandeld mogen worden.

Zowel het Goldstone rapport zelf, als de twee resoluties zijn door Verhagen onevenwichtig genoemd, waarbij Israël als boosdoener wordt afgeschilderd. Maar juist omdat alle informatie politiek gekleurd en onevenwichtig was, is er een onafhankelijke fact finding mission gestart. Dat Verhagen deze afdoet als eenzijdig is daarom op zijn minst opmerkelijk. Ook de resolutie in de Algemene Vergadering spreekt expliciet zowel Israël als ”the Palestianian side” aan. En zelfs in de resolutie in de mensenrechtenraad staan geen zaken waar Nederland echt bezwaren tegen zou kunnen hebben: Israël wordt veroordeeld voor het niet mee willen werken aan de fact finding mission en er worden zorgen uitgesproken over het niet implementeren van eerdere uitspraken van de VN-Mensenrechtenraad, maar dat zijn geen stellingen die Nederland onmogelijk zou kunnen onderschrijven.

De tweede argumentatielijn van Verhagen is nog onduidelijker. Het VN-systeem werkt zo dat de Mensenrechtenraad zaken door kan verwijzen naar de Algemene Vergadering en dat deze vervolgens zaken weer op de agenda van de Veiligheidsraad kan plaatsen. Het argument ‘het is in de Mensenrechtenraad gestart dus moet ook daar worden afgerond’ lijkt daarom ook niet bijzonder sterk.

Als de EU één lijn had getrokken had Nederland zich aan een onthouding geconformeerd zei Verhagen. Zowel PvdA-minister Koenders als PvdA-Kamerlid Van Dam hebben met de CDA-minister overhoop gelegen over de Nederlandse inzet op het Goldstone-dossier. Terug kijkend lijkt het erop dat Verhagen echter zijn zin heeft kunnen doorzetten en dat met name de Israël-liefde van de Minister van Buitenlandse Zaken de Nederlandse nee-stem betreffende de Goldstone-resoluties kan verklaren.

Het volkenrechtelijk mandaat van de inval in Irak

Minister van Buitenlandse Zaken Jaap de Hoop Scheffer stelde volgens het rapport van de commissie Davids in het najaar van 2002 vast dat een resolutie van de VN-veiligheidsraad voor een inval in Irak wenselijk was, maar niet noodzakelijk omdat besluit over wel of niet invallen allereerst een politieke afweging was en niet een juridische. Later in het proces is deze redenering gewijzigd in: een VN-resolutie is ook juridisch niet noodzakelijk maar wel wenselijk, omdat er eerdere resoluties zijn waar we ons op kunnen baseren.

De commissie Davids maakte gehakt van die laatste conclusie. De eerdere resoluties vormden niet voldoende grondslag voor een inval in Irak en het volkenrechtelijk mandaat voor de inval was dan ook niet adequaat. Daarmee spraken zij nog geen oordeel uit over de steun die Nederland gaf aan de inval: ook zonder adequaat volkenrechtelijk mandaat kan je de politieke beslissing nemen om toch een inval te steunen. Die redenering durfde Balkenende echte niet aan en hij zei dat met de kennis van nu duidelijk was dat het volkenrechtelijk mandaat adequater had gemoeten.

Het volkenrechtelijk mandaat van een inval in Libië

Ik ben geen volkenrechtelijk expert, maar het lijkt er toch sterk op dat de situatie in Libië vergelijkbaar is. Een adequaat volkenrechtelijk mandaat bestaat niet zonder resolutie van de Veiligheidsraad. Desondanks kan het zijn dat, mocht de VN-veiligheidsraad, bijvoorbeeld door een Russisch of Chinees veto, er niet toe komen om een resolutie aan te nemen, Nederland om politieke of humanitaire redenen besluit steun te leveren aan een missie zonder adequaat volkenrechtelijk mandaat.

Om niet in dezelfde discussie te verzanden als met Irak, zou het eerlijk zijn als Rutte dit zou erkennen: we willen graag een volkenrechtelijk mandaat, maar als dat er niet komt, betekend het niet dat Khadaffi zijn gang kan blijven gaan.

Maar Rutte koos op de persconferentie niet voor helderheid, maar voor de koers-Balkenende: “Voor een no-fly zone is een adequaat volkenrechtelijk mandaat nodig. Het is ook nodig dat de VN-veiligheidsraad daar iets van vindt, dat de NAVO daar iets van vindt. Mocht dat niet lukken dat zijn er misschien nog wel andere mogelijkheden, maar dat is echt een situatie die beter ware te voorkomen. Het is beste is toch echt om het via die route te doen en daar zijn alle inspanningen op gericht.”

Rutte stelt dus een adequaat volkenrechtelijk mandaat als eis, maar niet een Veiligheidsraad-resolutie. En dat lijkt me een positie die gedoemd is om hem in de politieke problemen te brengen.

Strategische Benadering
In het dagelijks spraakgebruik gebruiken we populisme vooral om twee verschillende strategieën te benoemen: demagogie en opportunistisme. Een demagoog is een politicus die inspeelt op gevoelens. Iemand die onderbuikgevoelens weet te beroeren wordt door ons vaak verweten een populist te zijn. Meestal gaat het dan om gevoelens van angst of haat, maar ook de speeches van Obama over hope en change zijn natuurlijk gericht op het beroeren van (onderbuik)gevoelens.

Een tweede strategie die als populistisch wordt genoemd is opportunisme. Iets zeggen wat je niet werkelijk vindt met het oog op (electoraal) gewin levert al snel het verwijt op populistisch te zijn. De SP die de NAVO uit het verkiezingsprogramma schrapt? Populistisch. De PVV die haar sociale paragraaf veranderd van neo-liberaal naar sociaal-democratisch? Populistisch.

Stemmen winnen behoort tot de core business van een politicus en dat gaat vaak makkelijker door populistische strategieën toe te passen: de vorm en de boodschap aanpassen aan het publiek. Populisme kan zo gezien worden als een strategie die partijen in meer of in mindere mate kunnen toepassen.

Ideologische Benadering
De politicoloog Cas Mudde beargumenteert in zijn artikel The Populist Zeitgeist echter dat populisten meer dan een strategie delen en het begrip populisme beter inhoudelijk gedefinieerd kan worden. Of een politicus een populist is hangt af van het verhaal dat hij vertelt, de ideologie die hij nastreeft. Mudde omschrijft populisme als een thin ideology, het is te beperkt om op zichzelf te staan en moet zich daarom aansluiten bij een al bestaande ideologie: zo bestaan er links-populisten en rechts-populisten. En hoewel deze partijen daarom erg verschillend kunnen zijn hebben zij belangrijker overeenkomsten in hun verhaal.

Iedere populist maakt onderscheid tussen ‘het volk‘ en ‘de corrupte elite.’ Populisten gaan uit van volkssoevereiniteit: dat wat het volk wil moet worden uitgevoerd. Doordat de populist zijn common sense gebruikt weet hij wat in het belang is van het volk, maar de corrupte elite weigert in dit belang te handelen en zij negeren de gewone man. Het belangrijkste dat door de corrupte elite wordt veronachtzaamd is het beschermen van de eenheid van (de traditionele way of life) van het volk.

De notie van ‘ het volk’ is niet hetzelfde als die van ‘ de staatsburger.’ Het volk bevat de overgrote homogene meerderheid, maar tegelijkertijd signaleert iedere populist een andere groep, die een bedreiging voor het volk vormt. In het geval van links-populisten kan het gaan om het grootkapitaal of de bankiers in het geval van rechts-populisten gaat het om de bedreiging door moslims of allochtonen. Centraal in het populisme staat dus een homogene groep, ‘ de gewone man,’ ‘ de hardwerkende Nederlander’ of ‘ het volk’ die door een andere groep bedreigt wordt en waartegen de corrupte elite niet afdoende maatregelen neemt. De populist spreekt de taal van het volk (‘hij is een van ons’) en is de enige die de eenheid en en de traditionele levenswijze of cultuur van het volk wil verdedigen.

Voorbeeld 1: Geert Wilders’ totale oorlog
Bij de hervatting van het proces tegen Geert Wilders op 7 februari zei hij in een speech voor de rechtbank: “In heel Europa vechten de multiculturalistische elites een totale oorlog uit tegen hun bevolkingen. Met als inzet de voortzetting van de massa-immigratie en de islamisering, uiteindelijk resulterend in een islamitisch Europa – een Europa zonder vrijheid: Eurabië.”

Veel krachtiger dan hier kan populisme niet goed samengevat worden, je ziet alle inhoudelijke elementen van heel duidelijk terug komen: er is een conflict tussen ‘de [Europese] bevolkingen’ en ‘hun multiculturalistische elites.’ Deze elites weigeren op te treden tegen het gevaar van de massa-immigratie en de islamisering en deze bedreigen de traditionale way of life: onze Europese vrijheid.

Voorbeeld 2: PvdA+
In de workshop populisme die de Leidse politicoloog Tom Louwerse afgelopen DWARS-congres gaf, liet hij het campagnefilmpje van de Belgische links-populistische PvdA+ zien. Ook hier is er heel duidelijk een onderscheidt tussen de bevolking die als een paard moet werken als de economie goed gaat en op straat staat als de economie slecht gaat. ‘De politiek[e elite]’ en vooral de ‘ liberalen met veel diploma’s op zak’ zijn er de schuld van dat onder druk van de markt en de beurzen de economie uitgekleed en geprivatiseerd wordt en daardoor zijn ‘de gewone mensen kop van Jut.’ De bedreiging komt hier vanuit de markt en van ‘de banken die speculeren met het pensioen van uw pa.’ De crisis moet daarom betaald worden door de groep die, ten koste van de gewone man, zijn zakken goed heeft gevuld.In het filmpje worden deze groepen heel duidelijk uitgebeeld door zwarte poppetjes (het volk die de dupe is) en witte poppetjes (de kapitalisten die profiteren).

Tot slot
In het dagelijks leven wordt de term populisme vooral gebruikt voor de strategieën opportunisme en demagogie, strategieën waar volgens mij iedere partij die wil scoren in meer of mindere mate gebruik van moet maken. Bekijk je populisme echter niet strategisch maar inhoudelijk, dan zorgt de creatie van een in-group en een out-group en het aanwijzen van de politieke elite als schuldige volksvijandige bestuurders, voor een beeld dat weinig constructieve oplossingen biedt voor de problemen die populisten zeggen te bestrijden.

Betrokken Partijen
Bij het twintigjarig bestaan van GroenLinks hield Femke Halsema een gloedvolle speech waarin zij pleitte voor een progressieve alliantie. “Gezien de overeenkomsten ligt samenwerking tussen PvdA, GroenLinks en D66 dan het meeste voor de hand.” De SP wordt ingedeeld bij de sociaal-conservatieve stroming waar zij expliciet afstand van neemt.

Ineke wil in haar linkse samenwerking nadrukkelijk wel de SP betrekken en legt juist minder nadruk op samenwerking met D66. Op het PvdA-congres ging linkse samenwerking allereerst over de PvdA, GroenLinks en de SP en op het GroenLinks-congres reageerde ze op een motie die om samenwerking tussen deze drie linkse partijen pleitte. Het lijken woordenspelletjes, maar ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat de linkse samenwerking van Ineke iets anders is dan de progressieve samenwerking van Femke.

Initiatief
Daarnaast is opvallend dat het initiatief tot een niet-aanvalsverdrag is genomen door een fractielid en niet een fractievoorzitter. Tot nog toe hebben met name fractievoorziters en partijvoorziters zich uitgesproken over samenwerking en weten we weinig over de individuele meningen van fractieleden.

Het is dan ook onduidelijk of het voorstel tot een niet-aanvalsverdrag gedragen wordt door de gehele GroenLinks-fractie. De dag na het GroenLinks-congres vroeg Ineke op twitter plagend aan haar fractiegenoot Tofik Dibi “of ben je de PvdA aan het bashen? #nietaanvalsverdrag” Het antwoord van Tofik was: “Staat de handtekening van de PvdA onder dat verdrag? Die indruk krijg ik na de zoveelste aanval niet.”

Strategische implicaties
Tot slot is de oproep tot een niet-aanvalsverdrag opvallend omdat je op het eerste gezicht beter achter de schermen een verdrag kunt sluiten dan er voor de schermen toe op te roepen. Juist in de campagneperiode is het ieder voor zich en nemen de aanvallen van partijen over en weer op elkaar toe.

Uiteraard trekken alle oppositiepartijen deze verkiezingen vooraleerst gezamenlijk op tegen het kabinet, maar de verleiding om de linkse vrienden een sneer mee te geven wordt iedere dag dat de verkiezingen dichterbij komen een beetje groter. De Partij van de Dieren valt GroenLinks aan omdat zij niet diervriendelijk genoeg zou zijn, de SP en de PvdA focussen in hun Kunduz-kritiek hun peilen op GroenLinks. Zonder een daadwerkelijk niet-aanvalsverdrag kan je daar moeilijk boos om worden.

Doordat zo’n verdrag niet bestaat maar er vanuit GroenLinks wel toe opgeroepen is stelt de partij zich kwetsbaar op: aanvallen van andere partijen worden door een oproep niet voorkomen, maar aanvallen van GroenLinks op andere linkse partijen zijn hypocriet geworden; GroenLinks heeft immers opgeroepen om dat toch juist niet te doen. GroenLinks legt zichzelf dus beperkingen op, zonder dat de concurrenten aan de zelfde beperkingen gebonden zijn. De vraag is wat daar, minder dan een maand voor de verkiezingen, de ratio achter kan zijn.

Meer brains, minder branie. Jolande zegt het niet alleen, maar heeft het in haar eerste weken ook meteen laten zien. Het is bij uitstek een politica die voor de inhoud gaat. Beeldvorming is een middel, het resultaat telt. Jolande straalt het heilige geloof uit dat ze ervan overtuigd is dat kiezers, leden, misschien zelfs tegenstanders te overtuigen zijn met een goed onderbouwt verhaal.

In haar tweede NRC-column vertelde Jolande over haar ontnuchterende ervaring met ‘fact free politics’ toen ze bij het belastingplan 2009, net nieuw in de Tweede-Kamer, er achter kwam dat haar collega’s helemaal niet geïnteresseerd bleken in haar idealen en analyses, maar enkel in het behouden van de balans tussen de ouderenbelasting van Bos en de doorwerkbonus van Balkenende.

Maar in plaats van teleurgesteld te raken in het Haagse wereldje, heeft Jolande de strijd aangebonden met de politiek van de branie en de waan van de dag. Ze volgde zonder enige moeite Kees Vendrik (‘de beste minister van financiën die Nederland nooit gehad heeft’) als financieel woordvoerder op. Haar kennis en expertise die ze etaleerde in de parlementaire onderzoekscommissie De Wit leverde haar het predicaat politiek talent van het jaar op.

Als enig fractielid werd Jolande lid van de programmacommissie in 2010. In die hoedanigheid heb ik als voorzitter van DWARS met haar gesproken over het GroenLinks-AOW plan, ontworpen door, jawel, Jolande zelf. Wij stonden behoorlijk kritisch tegenover het plan waarin je pas na 45 jaar participatie recht had op een volledige AOW-uitkering, maar Jolande nam ruim de tijd om ons te overtuigen. Niet alleen omdat ze de steun van DWARS op het congres wel kon gebruiken, maar vooral omdat Jolande echt in het plan geloofde en ons om die reden in haar argumentatie mee wilde nemen. Toen iemand opperde dat het plan het wellicht slecht zou doen in de beeldvorming zei ze zonder een moment te twijfelen: niet als we het goed uitleggen. DWARS heeft ze weten te overtuigen, de kiezer nog niet; nadat het GroenLinks-plan in de media flink onder vuur had gelegen schaarde Femke Halsema zich in de campagne achter het compromis dat sociale partners hadden gesloten.

Diezelfde focus op de inhoud zie je terug bij de missie naar Kunduz. Bij de discussiebijeenkomsten vlak na de publicatie van de artikel 100-brief stelde Jolande zich buitengewoon open op. Dat compliment werd haar ook expliciet gemaakt door een oude rot uit Drenthe, gevolgd door de opmerking: dat is in het verleden wel eens anders geweest. Jolande kwam niet met een vooringenomen mening een verhaal verdedigen, maar kwam luisteren. Maar zoals ze op het congres zei: “luisteren betekent niet dat je precies doet wat iemand anders wil.” Jolande laat zich overtuigen door argumenten, niet door het feit dat mensen het met haar oneens zijn.

Die inhoudelijke, open houding was sterker dan ooit herkenbaar in het AO en het Kamerdebat over de missie. Jolande legde open op tafel dat ze vooraf met Rutte gesproken had en verteld hem had waar een missie volgens haar aan moest voldoen. Timmermans (PvdA), Brinkman (PVV) en Van Bommel (SP) reageerde boos, hoe kan het nou zijn dat een politicus uit de oppositie samenwerkt met de premier? Jolande beantwoordde een vraag van Van Bommel daarover met de uitspraak: “Misschien heeft dit te maken met een verschil in traditie tussen onze partijen: Wij zijn bij GroenLinks geneigd om moties te formuleren waarvan we willen dat ze ook worden uitgevoerd.” Met andere woorden: u voert politiek voor de bühne, ik voer politiek voor de inhoud.

Zelden was besluitvorming zo transparant als rondom de missie naar Kunduz. Een kabinet wint advies in bij partijen en legt een voorstel voor. Een partij wikt en weegt daarover en komt tot de slotsom dat het voorstel niet voldoet aan haar voorwaarden en legt uit hoe het voorstel aangepast dient te worden. Het kabinet gaat akkoord en wijzigt het voorstel. Zo bepaalt de Kamer wat er gebeurt en niet de regering. Zo heeft Jolande de piketpaaltjes van de missie geslagen en niet Rutte. Zo werkt dualisme. Het kamerdebat over Kunduz was een uitstekend voorbeeld van open politiek, van eerlijke politiek, van moedige politiek.

Brains in plaats van branie, maar niet in plaats van moed. Moed, omdat Jolande ervoor koos de missie inhoudelijk te verbeteren, in plaats van voor het veilige ‘nee’ te gaan. De GroenLinks-fractie was meerdere malen in staat om op een zorgvuldigere manier netjes af te haken. Jolande koos er echt voor om door te zetten en liep daarmee zelfs het risico om haar gloednieuwe partijleiderschap te verliezen: kritische leden dreigden met een motie van wantrouwen. Voor veel politici zou dat een reden zijn geweest om af te haken: de missie kwam te snel na haar aantreden, was niet belangrijk genoeg om zelf politiek voor te sneuvelen, was te onpopulair bij de kiezers. Niet voor Jolande. Naar verluidt zou ze zelf daarover hebben gezegd: “Wat kan mij m’n positie nou schelen, ik geloof hierin.” Dat is gaan voor de inhoud, dat is politieke moed.

Brains in plaats van branie. De eerste resultaten zijn er: Jolande heeft eigenhandig het kabinetsplan omgevormd en haar partij in het gareel weten te houden. Dat levert haar in de Haagse kaasstolp ongetwijfeld respect op, maar ik denk dat het electorale succes op de middellange termijn zal volgen. Is er niet een grote groep kiezers die ook verder wil kijken dan de waan van de dag? Is er niet echt die groep kiezers, die inderdaad kiest op basis van inhoudelijke argumenten? Is er niet een groep die, net als Jolande, wil luisteren in plaats van schreeuwen? Open, eerlijke, inhoudelijke politiek: ik ben overtuigd, Jolande is here to stay.