GroenLinks pleit al jarenlang voor een activerende verzorgingsstaat. In haar beginselprogramma heeft de partij nota bene opgenomen dat ons stelsel van sociale zekerheid ‘mensen niet alleen moet verzekeren van inkomen, maar hen ook uitzicht moet bieden op een plek op de arbeidsmarkt of een andere vorm van participatie.’ Toch is er nog altijd een klein deel van de achterban dat zo nu en dan vraagtekens zet bij het model van de activerende verzorgingsstaat. Daarom op dit blog een drieluik. Vandaag het laatste deel: Een activerende verzorgingsstaat, waarom is dat typisch links?
Het Scandinavische model
Zoals ik in het eerste deel van dit drieluik schreef kan de omslag naar een activerende verzorgingsstaat helpen bij het redden van de sociale zekerheid. Dat op zich lijkt al een reden om het model als links te betitelen. Een andere reden is: het model komt komt voort uit landen waarin het stelsel van sociale zekerheid is vormgegeven door Sociaal-Democraten.
Grofweg kan je drie modellen voor inrichting van de sociale zekerheid onderscheiden. Het Angel-Saksische model uit de VS en Groot-Brittannië, Het continentale model van bijvoorbeeld Nederland en Duitsland en het Scandinavische model, waarbij Zweden en Denemarken vaak als voorbeeldlanden fungeren.
In de Agel-Saksische landen is traditioneel neo-liberalisme en het neo-conservatisme sterk. De verzorgingsstaat in deze landen is behoorlijk teruggedrongen of nooit echt uitgebreid geweest. Veel wordt overgelaten aan de eigen verantwoordelijkheid van de burger. De nadruk ligt op werknemersverzekeringen voor specifieke groepen en niet op volksverzekeringen voor iedereen. Het zijn de landen van het heilige geloof in de vrije markt en het laissez-faire idee.
Op het Europese continent is heeft met name de Christen-Democratie een stevige traditie. De verzorgingsstaat in bijvoorbeeld Nederland of Duitsland heeft een socialer gezicht: uitkeringen zijn wat hoger en iedereen kan rekenen op een sociaal vangnet zodat armoede wordt voorkomen.
In de Scandinavische landen domineerden de Sociaal-Democratische partijen traditioneel het politieke systeem. De verzorgingstaat in deze landen gaat nog een stap verder: zij zijn de uitvinders van het model van de activerende verzorgingsstaat. De arbeidsparticipatie is er hoog, met name onder vrouwen. De nadruk ligt op universele regelingen en op onderwijs. De lonen liggen er hoog en en veel van het werk is geschoolde arbeid.
Omdat het continentale model onbetaalbaar dreigt te worden moet de keuze gemaakt worden: Gaan we de VS achterna of volgen we het model van Zweden? Mijn antwoord op die vraag lijkt me in ieder geval helder.
Positieve vrijheid versus negatieve vrijheid
Toch is het feit dat het model van de activerende verzorgingsstaat is uitgevonden door de Sociaal-Democraten nog niet echt een genoeg om het typisch links te noemen. Er is ook een inhoudelijke redenering op te zetten die gaat over de vraag hoe je tegen vrijheid aankijkt. Typisch rechts is het om enkel nadruk te leggen op negatieve vrijheid, typisch links is op daarnaast ook positieve vrijheid te benadrukken.
Negatieve vrijheid is de vrijheid van. In de praktijk vaak de vrijheid van overheidsbemoeienis. De klassieke liberale vrijheden zijn negatieve vrijheden: vrijheid van meningsuiting, vrijheid van vergadering, vrijheid van godsdienst, enz.
Positieve vrijheid is de vrijheid om. Mensen zijn nog niet vrij als ze ergens niet van weerhouden worden, echte vrijheid heb je pas als je ook de middelen hebt om datgene te doen waar je niet van weerhouden wordt . Iedereen heeft de vrijheid om op wereldreis te gaan. Niet iedereen heeft de middelen.
Positieve vrijheid wil mensen empoweren, wil mensen in staat stellen om meer te kunnen doen. Positieve vrijheid is gericht op bevrijding van het individu. Niet door hem los te maken van zijn ketenen, maar door hem te verheffen en kansen te bieden. En het is die vrijheid die alle linkse partijen, van Marxisten tot Sociaal-liberalen, in de geschiedenis hebben bepleit. Die nadruk op positieve vrijheid naast negatieve vrijheid is daarom iets dat links fundamenteel onderscheidt van rechts.
Juist het benadrukken van de positieve vrijheid van mensen, dat is wat een activerende verzorgingsstaat tracht te bereiken. Mensen kansen bieden, hen in staat stellen geluk na te jagen. Dat is het doel van een activerende verzorgingsstaat. En dat is typisch links.
Vaak wordt er alleen maar gekeken naar de kostenkant van de mensen die een opstapje nodig hebben om deel te nemen aan het arbeidsproces.
Zelf vind ik het beter om te kijken naar de positieve bijdrage aan het arbeidsproces die iedereen kan leveren. Het ondersteunen en stimuleren van iedereen is voor mij een plicht in het sociale deel van de maatschappij.
Maar voor velen is dat niet (meer) mogelijk. De opvang en begeleiding van mensen met welke handicap of ziekte dan ook is een in mijn ogen een maatschappelijke verplichting.
Tijdens onze discussie draaide er op mijn blog een link naar een spreeuwenluchtballet. Met het samenspel van alle mensen kan er net als het verderlichte ballet op lieflijke tonen een mooie toekomst voor iedereen opgebouwd worden.
Vriendelijke voorjaarsgroet.